علی شریفی صرخه: نزدیک به ۲۸۰۰ سال است که آواز سایرن‌ها در ادبیات و هنر طنین‌انداز است. در منظومه «ادیسه» هومر، این آواز دریانوردان را به سوی مرگ می‌کشاند؛ در فیلم کریستوفر نولان، همین مواجهه به لحظه‌ای عاطفی و تکان‌دهنده در زندگی اودیسئوس تبدیل می‌شود. تفاوت این دو روایت، راهی برای فهم بهتر سکانسی فراهم می‌کند که در آن، یک قهرمان اسطوره‌ای با چیزی فراتر از یک وسوسه معمولی روبه‌رو می‌شود: با گذشته خودش.
در سرود دوازدهم «ادیسه»، کیرکه، جادوگر اسطوره‌ای و دختر هلیوس، خدای خورشید، اودیسئوس را از خطر سایرن‌ها آگاه می‌کند. کیرکه پیش‌تر همراهان او را به خوک تبدیل کرده و سپس به شکل انسانی بازگردانده بود؛ اکنون نیز راهنمای اودیسئوس در ادامه سفر است. او به قهرمان هشدار می‌دهد که آواز سایرن‌ها شنونده را مسحور می‌کند و کشتی‌اش را به سوی صخره‌ها می‌کشاند.
اودیسئوس می‌خواهد آواز را بشنود. پس همراهانش گوش‌های خود را با موم می‌بندند و او را به دکل کشتی می‌بندند. پیش از رسیدن به محل زندگی سایرن‌ها، از همراهانش می‌خواهد اگر فریاد زد و خواست آزادش کنند، طناب‌ها را محکم‌تر کنند. او برای لحظه‌ای که ممکن است اختیارش را از دست بدهد، از پیش تصمیم گرفته است.
این تصمیم، یکی از هوشمندانه‌ترین لحظه‌های روایت هومر است. اودیسئوس خطر را می‌شناسد و می‌داند که هنگام شنیدن آواز، ممکن است نتواند بر خواسته‌اش مسلط بماند. بنابراین اجرای تصمیم خود را به همراهانش می‌سپارد. در روان‌شناسی و اقتصاد رفتاری، چنین راهکاری را «تعهد پیشینی» می‌نامند: فرد در زمانی که قدرت ارزیابی و انتخاب دارد، برای محدود کردن تصمیم‌های احتمالی آینده‌اش مانعی ایجاد می‌کند.
آوازی که به گذشته راه می‌برد
در روایت هومر، سایرن‌ها وعده دانایی می‌دهند. آن‌ها از جنگ تروا و سرنوشت آدمیان خبر دارند و اودیسئوس را به شنیدن دانسته‌هایی دعوت می‌کنند که کمتر انسانی به آن‌ها دست یافته است. این وعده با یکی از ویژگی‌های اصلی شخصیت او پیوند دارد: میل به دانستن، تجربه کردن و عبور از مرزهای ناشناخته. اودیسئوس در این ماجرا نیز می‌خواهد تجربه‌ای را از سر بگذراند که دیگران از آن محروم‌اند. این منظومه پیش‌تر نیز دستمایه اقتباس تلویزیونی قرار گرفته بود؛ از جمله مینی‌سریال دو قسمتی «The Odyssey» به کارگردانی آندری کونچالوفسکی در سال ۱۹۹۷.
نولان این وسوسه را به قلمروی شخصی‌تر می‌برد. فیلم «ادیسه» کریستوفر نولان از ۱۷ ژوئیه ۲۰۲۶ در سینماها اکران شد. در این فیلم، اودیسئوس با بازی مت دیمون به دکل بسته شده و هنگام شنیدن آواز سایرن‌ها از نظر عاطفی فرو می‌ریزد. چهره و بدن او به بخش مهمی از روایت تبدیل می‌شوند. فریاد می‌زند، می‌گرید و در برابر تجربه‌ای که از مهار آن عاجز است، دست‌وپا می‌زند. تماشاگر آشفتگی مردی را می‌بیند که جسمش در بند طناب‌هاست و ذهنش درگیر چیزی شده که از بیرون نمی‌توان به‌سادگی آن را دید.
یکی از انتخاب‌های قابل توجه فیلم، شیوه انتقال تجربه آواز به تماشاگر است. معنای آواز در قالب یک ملودی روشن و کامل در اختیار مخاطب قرار نمی‌گیرد؛ بخش مهمی از آن را از واکنش اودیسئوس درمی‌یابیم. تماشاگر به جای آنکه تنها صدایی افسونگر بشنود، اثر آن را بر چهره و رفتار انسانی می‌بیند که چیزی عمیق در وجودش بیدار شده است. بازی مت دیمون در این لحظه، میان شیفتگی، رنج و درماندگی حرکت می‌کند. همین واکنش جسمانی، به تجربه‌ای نامرئی شکل و معنا می‌دهد.
پس از عبور از سایرن‌ها، همراهان اودیسئوس از او می‌پرسند آوازشان چگونه بوده است. پاسخ او یکی از مهم‌ترین دیالوگ‌های فیلم را شکل می‌دهد. اودیسئوس آواز را به تجربه‌ای تشبیه می‌کند که در آن، همه چیزهایی را می‌بینی که آرزوی داشتنشان را داشته‌ای و سپس با چیزهایی روبه‌رو می‌شوی که آرزو می‌کنی هرگز خواهانشان نبودی. او این حس را به خارش دلپذیری تشبیه می‌کند که زیر پوست قرار دارد و هرچه بیشتر برای آرام کردنش تلاش کنی، تحمل‌ناپذیرتر می‌شود.
سپس جمله‌ای می‌گوید که معنای سکانس را عمیق‌تر می‌کند: «آن چیزی که بیش از همه آرزوی داشتنش را داری، همان چیزی است که هرگز نمی‌توانی داشته باشی؛ و آن چیزی که هرگز نمی‌توانی داشته باشی، همان چیزی است که زمانی داشتی و از دست دادی.» اودیسئوس در ادامه توضیح می‌دهد که آواز، سرود تمام وعده‌هایی بوده که به آن‌ها وفا نکرده است. این تجربه به او نشان داده که در حقیقت نمی‌خواهد به خانه بازگردد.
این دیالوگ، کلید فهم تجربه اودیسئوس است. سایرن‌ها در روایت فیلم فقط میل به دانستن را تحریک نمی‌کنند؛ آن‌ها او را با حسرت‌هایش روبه‌رو می‌سازند. آواز به گذشته‌ای راه می‌برد که دیگر بازگشت‌پذیر نیست؛ به خواسته‌هایی که برآورده نشده‌اند و وعده‌هایی که در مسیر جنگ و سفر بر زمین مانده‌اند. اودیسئوس سال‌ها برای بازگشت به خانه جنگیده، اما اکنون با این احتمال روبه‌رو می‌شود که بازگشت به معنای مواجهه با تمام چیزهایی باشد که در غیاب او و در نتیجه انتخاب‌هایش تغییر کرده‌اند.
به همین دلیل، گریه او در این لحظه اهمیت دارد. اشک‌های اودیسئوس واکنشی ساده به صدایی زیبا یا ترس از مرگ نیست؛ او زیر فشار خاطره‌ها، فقدان‌ها و وعده‌های ناتمام قرار گرفته است. طناب‌ها بدنش را به دکل بسته‌اند، اما آنچه او را درهم شکسته، خاطره زندگی‌ای است که دیگر نمی‌تواند به شکل گذشته به آن بازگردد. نولان با قرار دادن این دیالوگ در ادامه مواجهه با سایرن‌ها، معنای واکنش اودیسئوس را برای تماشاگر روشن‌تر می‌کند.
از وسوسه اسطوره‌ای تا اقتصاد توجه
تجربه اودیسئوس با برخی سازوکارهای زندگی امروز نیز ارتباط پیدا می‌کند. در روان‌شناسی، بعضی رفتارهای تکرارشونده با چرخه میل، انتظار و تسکین موقت تقویت می‌شوند. فرد به چیزی روی می‌آورد که وعده آرامش یا لذت می‌دهد؛ اثر آن کوتاه‌مدت است و میل دوباره بازمی‌گردد. گاهی کاهش موقت احساس ناخوشایند، خود به عاملی برای تکرار رفتار تبدیل می‌شود؛ سازوکاری که «تقویت منفی» نام دارد.
البته تجربه اودیسئوس را نباید با اعتیاد بالینی یکی دانست. اعتیاد پدیده‌ای پیچیده با عوامل زیستی، روانی و اجتماعی متعدد است. با این حال، روایت سایرن‌ها امکان تأمل درباره دشواری فاصله گرفتن از خواسته‌هایی را فراهم می‌کند که بارها به سوی آن‌ها کشیده می‌شویم.
در فضای دیجیتال، بخشی از طراحی پلتفرم‌ها بر نگه داشتن توجه کاربران استوار است. پیمایش بی‌پایان، پخش خودکار و اعلان‌های پی‌درپی، فرصت توقف و تصمیم‌گیری آگاهانه را کاهش می‌دهند. شرکت‌های فناوری از توجه کاربران ارزش اقتصادی تولید می‌کنند و برای افزایش زمان حضور آن‌ها در محیط‌های دیجیتال رقابت دارند. در چنین فضایی، طراحی محیط بر عادت‌ها و انتخاب‌های افراد اثر می‌گذارد.
تصمیم اودیسئوس برای سپردن اختیار به همراهانش، در اینجا معنایی امروزی پیدا می‌کند. او می‌داند ممکن است هنگام شنیدن آواز نتواند به تصمیم قبلی خود وفادار بماند؛ پس پیش از مواجهه با وسوسه، مانعی بیرونی ایجاد می‌کند. گاهی برای وفادار ماندن به تصمیمی که در لحظه آرامش گرفته‌ایم، باید از قبل به لحظه دشوار بعدی فکر کنیم.
راهی که به ایتاکا می‌رسد
«ادیسه» روایت سفر پرمخاطره اودیسئوس برای بازگشت به خانه‌اش، ایتاکاست. این بازگشت بارها به تأخیر می‌افتد و هر بار با وسوسه، خطر و انتخابی دشوار همراه می‌شود. ماجرای سایرن‌ها یکی از روشن‌ترین لحظه‌های این کشمکش است: اودیسئوس می‌خواهد چیزی را تجربه کند که ممکن است او را از مقصدش دور کند؛ پس برای حفظ امکان بازگشت به تدبیر متوسل می‌شود.
نولان با پیوند دادن آواز به حسرت و وعده‌های ازدست‌رفته، معنای بازگشت را عمیق‌تر می‌کند. ایتاکا خانه و خانواده‌ای است که اودیسئوس سال‌ها برای رسیدن به آن تلاش کرده؛ اما بازگشت، او را با گذشته و پیامد انتخاب‌هایش نیز روبه‌رو خواهد کرد. شاید دشوارترین بخش سفر، رسیدن به ساحل نباشد؛ پذیرفتن آن چیزی باشد که در غیاب او تغییر کرده و آنچه خود او در این تغییر سهم داشته است.
اودیسئوس می‌خواست آواز را بشنود. تمام تدبیرش برای آن بود که پس از شنیدن آن، هنوز راهی به سوی ایتاکا داشته باشد.
پایان خبر/
روایت نولان از ادیسه اقتباسی بود، زیاد به متن وفادار نبود، و بنظرم این راز موفقیت فیلم بود. حماسه را با درام و تراژدی ترکیب کرد و اثری جذاب ساخت. از اون فیلم‌هایی بود که تا سال‌ها در ذهن مخاطب خواهد ماند.