جریده – عارف شریفی صرخه: عاطفه رشنویی از معدود بانوانی است که در جایگاه مدیریت یکی از مهمترین پایگاههای میراث فرهنگی کشور در خوزستان فعالیت میکند، حضور ایشان در این مسئولیت، نمادی از توانمندی زنان در عرصههای اجرایی است؛ و همانطور که فرهنگ و ادب ایرانی ایجاب میکند، حمایت از این حضور باید با نقد منصفانه و تحلیل شفاف عملکرد همراه باشد بیآنکه به شأن و احترام یک بانو خدشهای وارد شود.
خانم رشنویی با بهرهگیری از تجربیات مدیریتی خود، پس از نشست «بررسی مسائل میراث فرهنگی شوش» که ۱۷ مهر در محل فرمانداری شوش و با حضور معاون وزیر میراث فرهنگی و نماینده مردم شوش و کرخه در مجلس برگزار شد، یادداشتهایی با عنوان «ثبت جهانی مانع توسعه نیست» و «شوش در مسیر گفتوگو میان میراث و توسعه» منتشر کرد.
یادداشت نخست، واکنشی به انتقادات نماینده محترم شوش و کرخه در مجلس از «ثبت جهانی میراث» بود و دومی در پاسخ به یادداشت اینجانب با عنوان «شوش، معلق میان میراث و توسعه» نگاشته شد.
در نگاه نخست، پیام یادداشت نگارنده و ۲ یادداشت مدیر پایگاه میراث جهانی چغازنبیل، اشتراکات قابل توجهی دارد؛ بهویژه در تأکید بر یافتن «نقطه تعادل» میان حفاظت از میراث فرهنگی و توسعه پایدار. این اشتراک نظر میتواند زمینهساز گفتوگویی سازنده میان نهادهای اجرایی و کارشناسان مستقل باشد.
اما اختلافنظر میان نگاشتههای ما، نه در محتوای کلی یادداشتها، بلکه در ارزیابی عملکرد مدیریت میراث فرهنگی در پایگاههای جهانی چغازنبیل و شوش طی حداقل ۸ سال گذشته است، آنچه در عمل رخ داده، فاصلهای آشکار با آن چیزی دارد که در یادداشتهای خانم رشنویی بهعنوان رویکرد مدیریتی مطرح شده است، این تفاوت، نه در اصول و اهداف، بلکه در میزان تحقق آنها در میدان عمل قابل مشاهده است.
با توجه به اهمیت موضوع، ناگزیر در ادامه به تحلیل یادداشتهای خانم رشنویی خواهم پرداخت؛ تحلیلی که مبتنی بر مقایسهای روشن میان آن چیزی است که مدیران پایگاههای جهانی شوش و چغازنبیل طی هشت سال گذشته در عمل انجام دادهاند، آنچه در گفتار و نوشتار خود مطرح کردهاند، و آنچه که استانداردهای یونسکو بهعنوان معیارهای جهانی برای مدیریت میراث فرهنگی تعیین کرده است. این مقایسه، نه از سر تقابل، بلکه برای روشن شدن فاصله میان شعار و واقعیت، و برای کمک به اصلاح مسیر مدیریت میراث در سطح ملی و بینالمللی صورت میگیرد:
۱. یونسکو یا سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی سازمان ملل متحد، «گفتوگوی مسئولانه» را یکی از اصول کلیدی مدیریت پایگاههای میراث جهانی میداند که باید فراگیر، شفاف، پاسخگو و مبتنی بر برنامه مدیریت مصوب باشد اما در مستندات بررسیشده بین سالهای ۲۰۱۷ تا ۲۰۲۵ از یونسکو، ضعفهایی مانند «عدم کنترل حریم»، «تأخیر در گزارشدهی» «رکود گردشگری» و «نبود هماهنگی نهادی» نشان میدهد که اصول «گفتوگوی مسئولانه» در پایگاه میراث جهانی چغازنبیل بهدرستی اجرا نشدهاند، بنابراین، ضعف رهبری گفتوگو توسط مدیریت محترم پایگاه، بر اساس استانداردهای یونسکو، کاملا مشهود است.
۲. یونسکو «توسعه خردمندانه» را تلفیقی از «حفاظت علمی»، «اقتصاد فرهنگی» و «مشارکت جامعه محلی» میداند اما در پایگاه مورد نظر، «مسیرهای گردشگری»، «برنامه حفاظتی» و «گردشگری مسئولانه» به درستی اجرا نشدهاند، و «ضعف در کنترل فنی»، «نبود بودجه پایدار» و «عدم مشارکت نهادی» باعث شده اقدامات توسعهای ناپایدار و ناکارآمد باشند، بنابراین، موتور توسعه روشن نشده چون زیرساختهای اصلی آن فراهم نیست، اینجا هم «فقدان گفتوگوی مسئولانه» برای جذب مشارکت نهادی و مردمی کاملا مشهود است.
۳. بر اساس استانداردهای یونسکو، «همافزایی نهادی» یکی از ارکان کلیدی مدیریت پایگاههای میراث جهانی است، این اصل به معنای همکاری مؤثر، هماهنگ و مستمر میان نهادهای مختلف اجرایی، تخصصی، محلی و ملی است که باید تحت هدایت فعال پایگاه میراث انجام شود. بر این اساس در پایگاه مورد نظر، ناهماهنگی و نبود مدیریت یکپارچه باعث شده تعامل میان نهادها شکل نگیرد، بنابراین، اگر اقدامی عملی انجام نشده باشد، تأکید بر همافزایی فقط جنبه تبلیغاتی دارد و نشاندهنده ضعف مدیریتی است.
نکته: مدیریت پایگاههای شوش و چغازنبیل طبق استانداردهای یونسکو باید نهادهای مختلف را هماهنگ میکرد، تعامل مستمر میان آنها برقرار میساخت و اقدامات مشترک را پیگیری مینمود. اما در ۸ سال گذشته، این وظایف بهدرستی انجام نشده و عملکرد آنها با الزامات یونسکو فاصله دارد.
۴. یونسکو تأکید دارد که مردم محلی باید در مدیریت پایگاههای میراث جهانی نقش واقعی داشته باشند؛ یعنی «در تصمیمگیریها مشارکت کنند»، «از فرصتهای اقتصادی بهرهمند شوند» و «آموزش ببینند» اما در شهرستان شوش، این موارد اجرا نشده و مردم عملاً کنار گذاشته شدهاند، بنابراین، مشارکت جامعه محلی فقط در حرف مطرح شده و در عمل نادیده گرفته شده است.
۵. مرمت زیگورات چغازنبیل در مواردی موفق بوده و مورد تحسین یونسکو قرار گرفته، اما این موفقیت محدود است، از سوی دیگر، «گردشگری فرهنگی و علمی» که باید با «برنامهریزی»، «زیرساخت مناسب» و «مشارکت تخصصی» توسعه یابد در «رکود کامل» است. یعنی «مسیر امنی» برای بازدید وجود ندارد، «خدمات آموزشی یا فرهنگی» برای گردشگران به شکل استانداردی فراهم نشده، و «ظرفیتهای علمی منطقه» فعال نشدهاند. در نتیجه، مدیریت پایگاه نتوانسته «حفاظت جامع» و «گردشگری هدفمند» را بهصورت پایدار هدایت کند.
۶. طبق استانداردهای یونسکو، ثبت جهانی یک پایگاه میراث باید زمینهساز «توسعه گردشگری پایدار» و «تقویت برند فرهنگی آن منطقه» باشد. این توسعه باید با اقدامات مشخص و عملی همراه باشد، نه صرفاً در حد شعار.
توضیح: الزامات یونسکو برای گردشگری پایدار و برند فرهنگی: زیرساختهای گردشگری باید ارتقا یابند، مرکز بازدیدکنندگان و برنامههای تفسیر میراث باید فعال باشند، برند فرهنگی باید شکل بگیرد.
۷. بر اساس حکم رسمی وزیر میراث فرهنگی، وظایف مدیرکل پایگاهها کاملاً روشن و منطبق با استانداردهای یونسکو تعریف شدهاند، این وظایف شامل: «تدوین سند چشمانداز مأموریتی با مشارکت کارشناسان، نهادها و جوامع محلی»، «ارتقای آموزش و ظرفیتهای پژوهشی برای تقویت دانش تخصصی»، «حفاظت و مرمت اصولی آثار ثبتشده مطابق با معیارهای جهانی»، «توسعه زیرساختهای گردشگری و ترویج صنایعدستی برای بهرهبرداری پایدار»، و «تسهیل حضور بخش خصوصی داخلی و خارجی برای جذب سرمایه و نوآوری»
توضیح: وقتی درباره بهرهبرداری خردمندانه، گفتوگوی مسئولانه و مشارکت جامعه محلی صحبت میشود، اینها نه شعارهای فردی بلکه دستورالعمل رسمی وزارتخانه هستند، بنابراین، اجرای این موارد وظیفه قانونی و حرفهای مدیران پایگاههاست و اکنون زمان عمل به آنهاست، نه تأخیر یا توجیه.
۸. در فاصله سالهای ۲۰۱۷ تا ۲۰۲۵، یونسکو شش ضعف مدیریتی مهم را در پایگاه میراث جهانی چغازنبیل ثبت کرده است؛ از جمله نبود کنترل بر حریم، تأخیر در ارتباط با مرکز جهانی، ضعف در مدیریت رطوبت، نبود بودجه پایدار، ناهماهنگی نهادی و رکود گردشگری فرهنگی. این موارد نشان میدهد که مفاهیمی چون توسعه خردمندانه، گفتوگوی مسئولانه و مشارکت جامعه محلی، علیرغم تأکیدهای خانم رشنویی، هنوز به اقدام عملی و ساختار مدیریتی تبدیل نشدهاند. اکنون زمان آن رسیده که این تعهدات از سطح شعار به مرحله اجرا برسند.
پینوشت: عاطفه رشنویی از خرداد ۱۳۹۶، مدیریت پایگاه میراث جهانی چغازنبیل و هفت تپه را بر عهده دارد.
پینوشت دوم: بیژن حیدریزاده از سال ۱۳۹۷ تا ۱۴۰۱ مدیر پایگاه میراث جهانی شوش بود و علی بویری از اسفند ۱۴۰۱ تاکنون این مسئولیت را بر عهده دارد.
پینوشت سوم: محوطه تاریخی شوش روز ۱۳ تیر ماه ۱۳۹۴ در نشست یونسکو در شهر بن آلمان به عنوان هجدهمین اثر ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید.
پینوشت چهارم: چغازنبیل در سال ۱۹۷۹ میلادی به عنوان نخستین اثر تاریخی از ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو جای گرفت.
انتهای پیام
